benim alien kardeşlerim

 post realistic natural movement in the early authoritarian days in turkey

aklımı dünya denen gezegenden uzaklaştırmak istediğimde sığındığım belli başlı birkaç tema var. bunlardan biri de uzay. benim uzayım sevimli, içindekiler de dost. buna rağmen dünyanın dışında bir yaşam, kendim için hayalini kurduğum bir şey değil. bu beni biraz korkutuyor. gidip de dönememek var.  ama orada başka hayatlar olabilme ihtimali bana yakın geliyor.  bu beni hep gülümseten bir şey. uzay yolculuğu korkutucu gelse de uzay filmlerini, kitaplarını ve resimlerini severim. kendimi bildim bileli uzaylıları hep dost olarak düşünmüşümdür, korkulacak yaratıklar olarak değil. uzay deyince aklıma ilk gelen film space odyssey, solaris, alien ya da moon değil. benim aklımda ilk beliren uzay filmi, küçükken tonight tonight’in klibinde gördüğüm a trip to the moon filmi. uzaya giderken en şık kıyafetler giyilir, saçlar fönlenir, rujlar sürülür ve ayakkabılar parlatılır. uzay seyahati dediğin böyle olmalıdır. hayalimde uzay gemisiyle yolculuk etmek, trenle yolculuk etmek gibidir. nasıl trenle giderken ufuktaki boşluğu, tarlaları, uçsuz bucaksız toprağı seyredebiliyorsan; uzay seyahatine çıktığında da gökyüzünü seyredebileceğini düşünürüm. çünkü gökyüzünü seyretmenin özlemi içerisindeyim. şehirde olduğum sürece önümde ufku görebileceğim genişlikte bir alan uzanmadı. şehirler hep tıkış tıkış, binalar hep dip dibeydi. tek görebildiğim şey, gökyüzünün iki bina arasında kalan kesit alanıydı ve bu benim için yeterli değildi. bu nedenle uzay maceralarını hep doyasıya gökyüzünü seyretme hikayeleri olarak gördüm. heidi’nin köyünden ayrılıp da büyük şehre geldiğinde camdan uzanıp dediği "ama buradan dağlar görünmüyor ki" lafını ben hep içimden söyledim. üstelik aksini bilmememe rağmen. ben doğaya dair şeyleri çocukluğumda yaz tatillerinde gittiğim kaz dağlarında öğrendim. daha fazlasını görmek isterdim, halen de isterim. bu nedenle benim için uzay, içimde bitmek bilmeyen doğa özleminin bir parçası. şehrin dışındaki doğa yaşamının, başka türlü bir varoluşun uzantısı.
neredesin benim ey güzel alien kardeşim?

kendimi sıkışmışlığın içinde ifade etme yolları ararken döndüğüm resimde, ilk kez siyah kağıt ve metalik boyalar kullandım. dükkanda bu ikisine rastladığımda onlarla ne yapacağımı bilmeden aldım. sadece o an sevdiğim ve ilgimi çektiği için. eve yürürken aklıma gelen şey, siyah bir fonun üstüne parlak galaksilerin ne kadar yakışacağı oldu. böylece ortaya bu resim çıktı.

şimdi tek beklediğim şey alien kardeşlerimin, ufo kardeşlerimin  dünyamıza gelmesi. en azından bana misafir gelmesi. her şeyin çok sıkıcı olduğu bu zamanlarda keyfimi bir tek onlar yerine getirebilir. 

neredesin ey benim alien kardeşim?

canım julie

bir şarkı paylaşmak istiyorum. bu karanlığın, bombaların, ölümlerin, yakılmaların ortasında küçücük, güzel bir şarkı paylaşmak istiyorum. artık uyku uyuyamaz olmuşken, acaba aklımı mı kaçırıyorum dediğim günlerden geçerken beni iyi eden mini minnacık bir şarkı buldum. belki bu şarkı bana iyi geldiği gibi başkalarına da iyi gelir. üç dakika elli dokuz saniye boyunca içinize bir serinlik getirir. 

julie byrne'nin natural blue şarkısı, ocak 2017'de çıkacak albümü not even happiness'ın habercisi. ilk olarak bu şarkıyı yayınladı. ilk dinlediğimden beri kaçıncı dinleyişim saymamın mümkünatı yok. seni ilk gördüğümde gökyüzü masmaviydi diyor şarkıda. tarlalar sonsuzluğa uzanıyordu diyor. uzun zamandır böyle hissetmemiştim, seni ilk gördüğümde bir his beni yakaladı diyor. ne kadar güzel diye düşünüyorum. bu sözler beni gülümsetiyor. gözlerimi kapatıyorum ve gözümün önüne masmavi bir sonsuzluk getiriyorum. gökyüzü ve deniz. üzerimden bir ürperti gelip geçiyor. giydiğim kazak mı çok sıcak geliyor yoksa birden bire gönlümden taşacak olan duygular mı ağır basıyor bilemiyorum; bir sıcaklık hissediyorum. sırtım ıslanıyor. gözlerim doluyor. ama bütün bunların hepsi mutluluktan oluyor. ne diyorlar, stendhal sendromu mu? öyle havalı ve entelektüel bir şey değil benimkisi. ama hani olur ya, bir insani ilk kez görürsün ve yoğun bir şey hissedersin ya da ilk kez gördüğün bir manzara karşısında dilin tutulur ya da ilk kez gittiğin bir ülkeye aşık olursun, ilk kez tadına baktığın bir yemeğe bayılırsın... işte böyle şeyler benim anlatmak istediğim. ben aylardır bunları hissedemez olmuşum. içinde yaşadığımız karanlığa, deliliğe teslim olmamaya çalışırken aslında olmuşum. 

bu şarkıyı ilk kez dinlerken gözümden akan yaşa engel olamadım. ne güzel tasvir ediyordu manzarayı julie. güneş ikiye yarılmış, tarlalar sonsuzluğa uzanmış, gökyüzü masmavi. bir de demesin mi "seni gördüğümde bir şey hissettim, uzun zamandır hissetmemiştim."

haftasonu ankara'da geçirdiğim iki günün ardından havaalanına giderken otobüste hep bu şarkıyı dinledim. aylardır görmediğim arkadaşlarımı gördüm. hepsine tek tek sarıldım, hepsini yanağından öptüm. hem de laf olsun diye değil, kocaman bir öpücük kondurdum; çünkü artık sevdiklerimi kaybetmekten korkar oldum. en son ne zaman böyle kahkaha attım hatırlamıyorum. kahkahamın orta yerinde b. bana sarıldı ve kafasını göğsümün üstüne yasladı. bir abla, belki bir anne gibi başını okşadım. çünkü askere gidecekti. askerlikten bahsettik. başını öptüm. ben bana sevgisini gösteren insana, -eğer onu seviyorsam- onun gösterdiğinin kat be katını gösteririm. hatta o göstermeden gösteririm. dostuma sarılırım. biri beni öpmeden ben onu öperim. karşımdakinin elini ilk ben tutarım. ne yapayım, öyleyim. sevgimde cömertim ve karşımdaki de öyle olunca dünyanın en mutlu insanı oluveririm.

bu şarkıyı dinlerken düşündüğüm, içimden taşan sevgiyi bir kişiye değil, birçok şeye yönlendirdiğimde mutlu olduğumdu. doğa, hayvanlar, dostlar, kabak tatlısı, müzik... biliyorum ki sevgi bir kişide değil. biliyorum ki bir gün yine birini seveceğim. şansım varsa o da beni sevecek. onu görünce yüzüme bir rüzgâr esecek. beni de bu şarkıdaki gibi bir his yakalayacak. hayat zor ve çekilmez ama böyle şeyler bana umut veriyor. her şeye rağmen.

canım julie. yüzün de ismin kadar güzel.

demokrasi

2010 yılında şimdinin cumhurbaşkanı, o zamanın başbakanı erdoğan odtü'de bulunan tübitak uzay enstitüsüne gelmişti. o günü çok net hatırlıyorum. hani öğrencilerin çelik kuvvet önünde uzun eşek oynadığı gün. benim hayatımda kendi gözümle ilk kez gördüğüm, devletin öğrencilere yönelik faşist saldırısı buydu. ondan önce hep duymuştum, şahit olmamıştım. o gün annemden dinlediğim 70'li 80'li yıllara ait bir gün gibiydi. hani kampüste olaylar olurdu diye anlattıkları günlerden. her yer biber gazı olmuştu. onlarca arkadaşımız tutuklanmıştı. hiç unutmam, felsefe bölümünden seçmeli ders alıyordum. derse gittim. hoca geldi ve dedi ki; "çocuklar bu dersi iptal ediyorum. ben rektörlüğün önündeki eyleme gidiyorum. öğrencilerim tutuklanırken burada ders yapamam. sizi bilmem, bir şey diyemem ama ben gidiyorum" demişti. bu lafın ardından sınıfı terk eden hocamızın arkasından biz de montları giyip gitmiştik. sloganlar, basın açıklaması, nöbetler derken serbest bırakılan arkadaşların ardından eylemler kesilmemişti. şimdi geriye dönüp baktığımda o gün yaşananların bugünün yanında çok yumuşak kaldığını görüyorum. nereden nereye gelmişiz. bugün o eylemlerin benzerine 2016 türkiyesinde rastlamak mümkün değil. 

ders aldığım felsefe hocası bize platon'un devlet kitabını aldırtmıştı. bir bölümü okumuştuk sadece. ben gerisini de okumaya çalışmıştım ancak okuyamamıştım. bana ağır gelmişti. en son ankara'ya gidişimde kitabı yanıma aldım. belki şimdi anlayabilirim diye. biraz okudum ama bu sefer de olmadı. okunacak romanlar dururken böyle bir kitap bana ağır geldi, zihnimi yordu. sanırım hiçbir zaman okuyamayacağım. ama bölüm bölüm sayfaları karıştırırken bir kısma rastgeldim. şu on dört yılın yaşattıklarından sonra demokrasiye dair soru işaretlerim oluştu. demokrasinin iyi bir şey olduğunu düşünmüyorum. böyle diyerek bir kısım insanları küçümsediğim düşünülmesin. bu işin kıstası ne olmalı bilmiyorum. mesela platon demiş ki devleti yönetecek insanlar her türlü dikkat dağıtıcı şeyden uzak olmalı, geçim sıkıntısı çekmeyen kimseler olmalı, hayat gailesi ile uğraşan kimseler olmamalı ki tüm dikkatlerini ve enerjilerini devlete verebilsinler. neden olmasın diye düşünüyorum. bu konuda altyapım yok, söz söyleyebilecek bilgim de yok. ancak tek diyebildiğim demokrasi sandığım kadar iyi bir şey değilmiş. platon bunu şöyle anlatmış:

''demokrasinin esas prensibi, halkın egemenliğidir. ama milletin kendini yönetecekleri iyi seçebilmesi için, yetişkin ve iyi eğitim görmüş olması şarttır. eğer bu sağlanamazsa demokrasi, otokrasiye geçebilir. halk övülmeyi sever. onun için, güzel sözlü demagoglar, kötü de olsalar, başa geçebilirler. oy toplamasını bilen herkesin, devleti idare edebileceği zannedilir.
demokrasi, bir eğitim işidir. eğitimsiz kitlelerle demokrasiye geçilirse oligarşi olur. devam edilirse demagoglar türer. demagoglardan da diktatörler çıkar.''

amerikan seçimlerinden sonra new yorker'da çıkan bir demokrasi eleştirisi the case against democracy şurada. halkın refahı için kararı kim vermeli, bunu sorgulayan güzel bir yazı. politika felsefesi üzerinde uzman profesör david estlund'dan ilginç alıntılar yapan yazıda, estlund'un democratic authority: a philosophical framework kitabından bahsediyor. estlund'a göre demokrasilerde eşitlik kavramı tek başına yeterli değil. o zaman neden yazı tura atmıyoruz ki diye soruyor. bu bana da çok mantıklı geldi. biz de bu ülkede seçimlerde yazı tura atsak, belki o zaman benim de temsil edilebileceğim bir meclis olurdu. en azından olasılık bazında olurdu. şimdi teoride bile yok. önümüzdeki 10-15 yılda da olacak gibi görünmüyor. 

nocturne

bu ülke bana tüm gençliğim boyunca inadına yaşamayı öğretti. aslında inadına demek doğru değil, daha çok kararlılıkla yaşamak diyeyim. çünkü inadına yaşamak, varlığımı ve enerjimi birilerine inat olsun diye bir şeyler yapmaya harcamak bana doğru gelmiyor. onun yerine sağlığım yerinde olduğu sürece doğru bildiğim yoldan şaşmadan, güzellikler için yaşamak istiyorum. yarın dünyanın sonu da gelse, içinde bulunduğum ülke her geçen gün daha da bok çukuru bir yer haline de dönse ben müzik dinlemeye devam edeceğim. konserlere gideceğim. bütün bunları eğlenmek için yapmayacağım. ama bir saniye için her şeyi unutup gülerken, hemen akabinde içimi bir burukluk kaplamasına rağmen gülmeye devam edeceğim. çünkü başka çarem yok. çünkü başka türlü yaşamanın mümkünatı yok.

thom yorke de böyle düşünüyor olmalı ki present tense şarkısında dünyam yıkılırken dans etmeye devam edeceğim diyor. werner herzog'a soruyorlar, yarın dünyanın son günü olduğunu bilseniz ne yaparsınız diye. o da diyor ki sabah erken kalkıp film çekerim. ya da başka bir örnek béla tarr. bir röportajında "sizin için karamsar biri diyorlar, öyle misiniz?" diye sorduklarında, "filmlerimden öyle olduğumu düşünebilirler ancak soğukta, karda kışta her sabah kalkıp film çekmeye koyulmak emek ve azim ister. karamsar biri olsam bunu yapacak gücü bulamazdım" diye cevap veriyor. bunlar hep benim aklımda kalan şeyler.

bir süredir her gece uyurken dinlediğim bir albüm var:  piyanist chad lawson'ın the piano albümü. kuzey carolinalı chad lawson berklee'de caz eğitimi almış. uzun yıllar caz gruplarında çalmış, kendi triosunu kurmuş. trio olarak ilk ve tek albümlerini 1997 yılında yayınlamışlar. trionun dağılmasının ardından çeşitli gruplarda piyanist olarak çalmayı sürdürmüş. 2009 yılında ilk solo albümü set on a hill'i çıkarmış ve o zamandan bu yana sekiz albüm olmuş. bunların içinde chopin ve bach eserlerini yorumladığı iki albüm de mevcut. ayrıca bir de song of prayer isminde otuz iki dakikalık bir improvizasyon single'ı var. benim kendisini tanımam ise 2011 tarihli  the piano albümü ile oldu. lawson'un tarzı oldukça minimal. sessiz ve sakin. piyanosuyla beraber kullandığı çekiçvari aletler ve telli şeyler (?) mevcut. bu anlamda kendi enstrümantel modifikasyonlarını yapan bir piyanist. olafur arnalds, nils frahm tarzında dersem daha açıklayıcı olabilir.

bazen kafam bu tarz müzikten başkasını kaldırmıyor. ben de her gece sütümü içerken chad beyi dinliyorum. aşağıda nocturne in a minor eserinin performansı var. sözlük anlamı olarak nocturne piyano için yazılmış, ilhamını geceden alan  klasik müzik eseri demekmiş. ben de ilhamla doluyorum. sonra uyuyamıyorum.

pi sayısı

bugün odtü'den arkadaşlar bu fotoğrafı paylaşmışlar. altına da yazmışlar: "hangi mühendis bunu matematik bölümünün bahçesine yazan?" güne bu yazıyla başladım ve günü bitirdiğim şu saat itibariyle halen bugüne dair en hoşuma giden şey bu. bence de iyi cesaret. halbuki en az 15 basamak yazmalıydı. 3.1415926535897932384626433832795. devamı burada.

hani kar yağdığında okulların tatil olmasını bekleme hali vardı. televizyon ekranlarından yapılacak o kar tatili anonsunu duymak için ekrana kilitlenme hali. kar yağmaya başladı mı "inşallah yarın tatil olur" dileğinde bulunurduk. hele bir de tatil olursa... o ne güzel bir mutluluktu. bir sene hatırlıyorum, ortaokulda mıydım neydi, kar üstüne kar, kar üstüne kar derken zincirleme bir tatil olmuştu ve ankara'da bir hafta okullar tatil edilmişti. ne kadar mutlu olduğumu bugün bile hatırlıyorum.

şimdi bu soğuklarda ofise gittiğimde her sabah pencereden gördüğüm zifiri karanlığa bakıyorum. yağmur yağıyor, ufak ufak kar atıştırıyor. benim tek düşündüğüm battaniyenin altına girmek oluyor. bir kedim olsa ve kucağıma alsam, onu okşarken uyuyakalsam diyorum. yeri gelmişken paylaşayım; başka hayallerim de var ama şimdiki en olası ve kısa vadeli hayalim ankara'ya taşınmak ve minnoş bir kedi edinmek. hatta onu annemin kucağına oturtmak ve ikisini izlemek. 

son zamanlarda her gün adeta bir pazar akşamı iç sıkıntısı ile dolu geçiyor.  hafta içi bir sabah saat 8'de bile pazar akşamı iç sıkıntısını hissediyorum. oysaki ertesi gün okulların kar tatili olduğunu öğrendiğim bir hafta içi günü mutluluğunu hatırlamaya çalışmak bile beni gülümsetiyor.

temiz çarşaftan ve sıcak sütten ötesi yok

sanırım toplu bir bunalım halindeyiz. en azından benim ve yakın çevremdeki arkadaşlarımın ruh hali bu yönde. sadece bu toplumda değil; dünyanın pek çok yerinde insanlar travmatize olmuş, ırkçılık yükselmiş, herkes birbirinden nefret eder hale gelmiş durumda. dünyanın birçok yeri güvenli değil, bunun farkındayım ama ülkemizin çok daha ileri boyutlarda tehlikeli, güvensiz ve çıldırmış olduğunu düşünüyorum. yakınmak ve şikayet etmek çözüm değil, farkındayım ama bir şekilde içimdekileri dökme ihtiyacı duyuyorum. son zamanlarda çokça hissettiğim bir ruh hali var: bezginlik. şu hayatta yaşanılacak güzel anlar, görülecek güzel yerler, sevilecek nice insanlar var ama ben bunlardan ziyade bezginlik, yorgunluk ve bıkkınlık hissediyorum. bana bir ilaç verseler, uyusam ve aylar -belki yıllar- sonra uyansam diyorum. bir süredir uyku düzenim sekteye uğramış durumda. geceleri iki-üç kez uyanıp, kendimi salonda dergi karıştırır, bir iki sayfa bir şeyler okur halde buluyorum. bütün gün battaniyenin altına gireceğim anın hayalini kuruyor, eve adım atar atmaz hemen ertesi sabah oluyormuş gibi hissediyorum. bir süre dış hayata karışmak istemiyorum. insanlık kavramını sevmeme rağmen artık insanlara duyduğum sevgiyi hissedemiyorum. halbuki içimde gürül gürül akan bir kaynak var. halbuki birinin boynuna sevgiyle atılmam zor bir hareket değil. fakat şimdi değil, şimdi sevgimi yönlendirecek bir mecra bulamıyorum ve sevginin içimde patlayan yıkıcı etkisini hissediyorum.

yapmam gereken şey öncelikle akıl ve beden sağlığımı korumak. bunun için gerçekten çaba harcıyorum. bu ülkede kafayı yememek için kendimi iyi hissedebileceğim şeyler yapmanın yolunu arıyorum. halen müzik dinliyorum, yeni şeyler keşfetme heyecanının peşinden sürükleniyorum. bir şeyler okuyup, zihnimi umutsuzluğun yarattığı boş vermişlik haline teslim etmemeye çalışıyorum. yarın sokakta yürürken ölme ihtimalimin oldukça yüksek olduğu bir ülkede, bir sonraki gün yapacağım şeyleri düşünmeye devam ediyorum. her gece ertesi gün bu ülkenin bir şehir merkezinde sevdiklerimin başına bir şey gelmemesini dileyerek yatağa giriyorum. eğer şu anda bulunduğum ruh halim daimi bir hal olsaydı hayatta hiçbir şey için kolumu kıpırdatmaz, nasıl olsa öleceğim diye umursamazdım. şu anda sabah kalkmam zorunluluktan, devam etmem zorunluluktan. etkilenmemek için gazete okumayayım, haber izlemeyeyim diyorum ama kaçmak mümkün değil. kendimi soyutlamam çözüm değil. herhangi bir insanın hikayesini öğrendikten sonra üzülmemek mümkün değil. nereye baksam depresif işaretler görüyorum. bir yokuştan aşağı hızla yuvarlanıyormuşuz gibi, topluca. ne zaman böyle desem amcamın enseyi karartmamak lazım lafını duyuyorum. o benden daha umutlu. yaşı büyük insanlar bizden daha umutlu. tutunacak bir dal bulmanın gerekliliğinden bahsediyorlar. iş yerinde benden oldukça büyük mühendis abiler var. her gün ülkenin gidişatı hakkında iki çift laf ediyoruz. umut edecek bir şey bulmaya çalışıyorlar. devam etmek gerektiğini söylüyorlar. peki ben neden böyle olamıyorum? benim onlar kadar enerjim yok. kendimi zorluyorum, hareket ediyorum ki akıl sağlığımı kaybetmeyeyim. spor yapmamın tek nedeni bu. geçtğimiz hafta her akşam eve gelir gelmez battaniyenin altına girdim. bu bir kısır döngü halini aldı ve bir haftayı böyle spor yapmadan geçirdim. bugün kedi-köpek göreyim diye sahile indim. kendimi iyi hissetmediğimde onları izlemek bana iyi geliyor. yürürken ensemden yayılan sıcaklığı hissettim. sırtım su gibi oldu, terledim. hızlı yürüdüğüm için değil, kendimi iyi hissetmediğim için terledim. 

bundan birkaç ay önce gündüz vassaf yeni kitabı ne yapabilirim? geleceğe kartpostallar'ı çıkardığında bir röportaj vermişti. röportajın ana fikri, insan yaşadığı müddetçe umut edecek bir şey bulmalı temalıydı. okuduğumda içim ferahlamıştı. şimdi bir kere daha okudum, aklım gündüz vassaf'ın doğru söylediğini biliyor ama kalbim bu sefer ferahlamıyor. bugün kalbime söz geçiremiyorum. göğsümün altında günlerdir huzursuzlukla çarpıyor. elimi oyalamak için bir şeyler çiziyorum. çok uzun zaman oldu, elime boya kalemi almıyorum. ne çizsem siyah-beyaz-gri çıkıyor. birbirini takip eden çizgiler; paralel çizgiler, yatay çizgiler, topografik desenler. kafamın içi de böyle. aralıksız müzik dinlemek istiyorum. duvarlara iç içe geçen daireler çizeyim, sonra gözüm yorulunca battaniyenin altına gireyim. bir pazar akşamı rahatlamak için tek yapabildiğim yatağa temiz çarşaf serip, kendime süt ısıtmak oluyor. 

almanca aşk: bachmann ve celan

bundan yaklaşık iki sene önce şair ingeborg bachman ile şair paul celan'ın yirmi yıla yayılan mektuplaşmalarının derlendiği kalp zamanı kitabını edinmiştim. başucumdaki komodinin üzerinde onca zaman durdu. arada içini açıp karıştırdım, gece uyumadan önce rastgele bir mektup seçerek okudum ama hiçbir zaman düzenli okumadım. başucumdaki kitaplar değişse de kalp zamanı orada durdu. ne zaman iki-üç mektubu ardı ardına okusam içimi hep tam tarif edemediğim bir his kapladı: sıkıntı mı desem, depresif hisler mi yoksa karamsarlık mı desem. o mektuplarda olan bir şey, beni kitabı devamlı ve düzenli okumaktan alıkoydu. mevsimler değişti, aylar geçti, bir şeyler başladı, bir şeyler bitti, bir sürü iyi şey olduğu gibi kötü şeyler de oldu. ancak o kitap oradan hiç kalkmadı. hep göz hizamda, bir türlü bitiremediğim kitap olarak orada kaldı. sonra birkaç ay önce tesadüfen paul celan'ın şu anda piyasadaki belki tek eli yüzü düzgün şiir derlemesi olan ellerin zamanlarla dolu kitabını gördüm. aldım, eve getirdim. içini karıştırdım ve yine okuyamadan diğer kitabın üzerine koydum. sonra birkaç hafta önce, kalp zamanı kitabından uyarlanan ve yönetmenliğini ruth beckermann’ın yaptığı, orijinal ismiyle die geträumten, -ingilizcesiyle the dremaed ones- filminin fragmanını izledim. filmde ingeborg bachmann’ı soap & skin ismiyle tanıdığımız avusturyalı müzisyen anja plaschg canlandırıyor. filmin hem bu kitaptan uyarlanması hem de içinde anja plaschg olması faktörüyle o birkaç dakika beni inanılmaz heyecanlandırdı. bir buçuk saat boyunca birbirlerine mektuplar okuyan iki şairin şiirselliğini acaba yönetmen nasıl aktardı? bunu çok merak etmekteyim. bu sebepten bir türlü bitiremediğim kalp zamanını okumaya koyuldum.

avusturyalı şair ingeborg bahcmann, akademik bir temelden geliyor. psikoloji, felsefe ve alman dili okumuş. doktorasını heidegger üzerine vermiş. viyana sanat ve akademi çevrelerinde kabul görmüş biri. babası nasyonel partiye üye bir nazi sempatizanı. paul celan ise 1920'lerde romanya krallığında bulunan czernowitz şehrinde doğan bir yahudi. kendini bildi bileli çok dilli büyümüş. babasının ısrarıyla ilkokulu ibranice eğitim veren bir okulda okumuş. annesinin ısrarıyla almancayı küçük yaştan itibaren anadili gibi konuşmaya başlamış. bu arada kendi yurdunun dili olan romence ve rusça ile de ömrü boyunca bağını koparmamış ancak eserlerini hep almanca vermiş. celan 21 yaşındayken ülkesi naziler tarafından işgal edilmiş ve ailecek yurtlarından sürülmüşler. yahudi kimliğinden ötürü edebiyat çevrelerinde birçok farklı takma isimle yazmış. ailesi ile birlikte toplama kampına götürülmüş. kendisi on sekiz ay sonunda kaçabilmiş ancak ailesi o kampta can vermiş. ondan sonra bir şekilde kaçak yollarla romanya'dan viyana'ya kaçmış. asıl amacı paris'e gitmekmiş. viyana sadece bir aylık bir ara durakmış. bu bir aylık süreçte viyana'da ingeborg bachmann ile tanışmış. bir nazinin kızı olan bachmann ile bir yahudi olan celan’ın aşkı orada başlamış ve celan’ın  intihar ettiği döneme kadar (yirmi yıl) inişli çıkışlı ve şekil değiştirerek devam etmiş.

celan bir ay sonra paris'e gidip, oradaki edebiyat çevrelerinin içine girmeye çalışırken bachmann ile yıllarca sürecek mektuplaşmaları başlamış. bachmann bu süreçte tanınır ve ünlenirken, celan çoğunlukla reddedilmiş, dışlanmış. bachmann'ın şiirleri basılmaya başlarken, celan o sıralar çeviri ile para kazanıyormuş. zaten bütün ömrü boyunca birçok dili anadili gibi bilmesi sebebiyle şairliği hep çevirmenliğinin gölgesinde kalmış (çevirmenlik notları çok ilginç: mesela bir mektupta rené char'ın kitabını çevirdiği için kendisine çok kızıyor; çünkü char ona bir kazık atmış). uzun aralıklarla, avrupa’nın değişik şehirlerinde bir-iki günlük görüşmüşler. hayatlarına başkaları girip çıkmış ama bir şekilde mektuplaşmaları kopmamış. paul celan bu süreçte fransız bir grafik sanatçısıyla evlenmiş. bachmann’ın hayatına max frisch girmiş. bu dönemde ilişkileri dostane bir hal almış. birbirlerinin edebiyat eleştirmeni olmuşlar. sonra bir ara ilişkileri tekrar başlamış. bundan hem max frisch’in hem de celan’ın eşinin haberi olmuş. bu durum büyük sorunlara sebebiyet vermiş. arkası kesilmeyen depresyonlar, buhranlar, celan’ın edebiyat çevrelerinde arzuladığı ilgiyi bir türlü görememesi ve bunun hıncını bachmann’dan çıkarması derken en sonunda ilişkileri tamamen noktalanmış. birkaç sene konuşmamışlar ve bir gün bachmann’a celan’ın intihar haberi gelmiş. paul celan kendini 1970 yılında sen nehrine atarak intihar etmiş. bundan üç yıl sonra da bachmann bir gece evinde çıkan bir yangında hayata veda etmiş. 

kalp zamanında sadece bu ikilinin aşkı değil, ikinci dünya savaşı sonrası avrupası ve savaşın insanlar üzerinde bıraktığı derin travmalar var. avrupadaki anti-semitizm etkileri, celan’ın yahudi olduğundan ötürü şiirlerine kıymet verilmediğine olan inancını sürekli yinelemesi var. bu iki şairin mektuplarında, sadece gönül bağlarını değil; birbirlerinin eserlerine dair olan incelemeleri ve eleştirileri de görüyoruz. birbirlerinin edebiyatına olan inançları ve birbirlerine verdikleri destek görülüyor. ama çokça bachmann'ın celan'ın şiirlerine olan inancı ve sevgisi baskın. bu bana çoğunlukla tipik bir kadın-erkek ilişkisini hatırlatıyor. yirminci yüzyılın önemli feminist şairlerinden biri olarak görülen bachmann'ın da karşısındaki adamı hep desteklediğini, çoğunlukla bir çocuğu takdir eder gibi sevdiği adamın şiirlerini hep takdir ettiğini görüyorum. paul celan çok travmatik bir geçmişten geliyordu, ailesini kaybetmişti ve bunlar çok ağır şeylerdi. sebep bunlar mıydı, üçüncü bir kişinin bunları bilmesine imkan yok ama ben bu ilişkide bachmann'ın sevgisini daha büyük gördüm. celan'ın bachmann'ın başarısına gücenir ve hatta kıskanır hali bana ikili ilişkilerdeki karanlık noktaları hatırlattı. bir yerden sonra bu ilişki beni sıktı. adeta sonunu bildiğim bir ilişkiydi. az bir sayfa kala atlaya atlaya kitabın sonuna geldim. işte o zaman bu kitabı başucumdan kaldırıp, kitaplık rafına yerleştirdim. 

şimdi die geträumten filmini bekliyorum. acaba yönetmen -bir kadın- de bu ilişkiyi benim algıladığım gibi mi gördü diye merak ediyorum. o nasıl yansıttı acaba? gösterildiği film festivallerinde olumlu tepkiler alan ve yeni bir janrın doğuşu olarak adlandırılan bu filmi oldukça merak etmekteyim. aşağıda fragmanını paylaşıyorum.