mektuplaşmak, devendra banhart ve anne üzerine

aslında ruh halim itibariyle jane austen romanları okuyup, yeşil tepelerde elinde şemsiyeyle gezinip, hayali alemlerde yaşayasım var. ama bu beni gerçeklikten daha da çok uzaklaştıracak. hangi gerçeklikten? kendi gerçekliğimden, ülke gerçekliğinden. işte bu sebeple şu anda okuduğum hakkari'de bir mevsim bana daha çok uyuyor. en azından akıl sağlığımı koruyorum. aksi takdirde hayal aleminden gerçek dünyaya serbest düşüşte yere çakılacakmışım ve büyük bir hayalkırıklığı yaşayacakmışım gibi hissediyorum. 

romantik bir insan değildim. yaşla birlikte bu yönümü keşfediyorum. yazarların mektuplarını okuyor, kafamdan mektuplar yazıyorum. bir insana, bir dostuma, bir sevgiliye uzun uzadıya şeyler yazabilirim. kısa yazayım diye başlayamam, ne yazsam uzun oluyor. ben kendimden eminim; ama karşımdaki de o kararlılıkla mektuplaşmayı sürdürür mü bilemiyorum. bazı şeyleri düşünüyorum ve hüzünleniyorum. sevgili dostum m.'yi düşünüyorum. onunla yazışmalarımızı ama artık yazışmadığımızı. hatta artık haberleşmediğimizi. birlikte geçen yıllardan, ayrı ülkelerde geçen zamanlardan, başarılardan, başarısızlıklardan, güzel günlerden ve ölümlerden sonra niçin böyle ayrı düştüğümüz aklıma geliyor. lisede biricik sınıf arkadaşımdı, iki küçük insandık. sonra birbirimizi üzdük ve kırdık. ona yazmayı özlüyorum. 

hep bir şeyler oluyor ve mektuplaşmalar kesiliyor. yazmayı çok sevdiği için herhangi birine yazabilecekken, iyi bir okuyucu bulduğu için bana yazan bir insanın yazılarını okumak istemiyorum. insanız. insan özel olmak istiyor. bu istekleri kadın olmaya, feminen tarafa yüklemelerinden hoşlanmıyorum. mesela ingeborg bachmann'ın malina'sı. mantıklı kararlar veren, gerçekçi ve duygularını kontrol edebilen tarafı maskülen olarak tanımlanırken; duygusal iniş çıkışları, sevgi ihtiyacını feminen tarafla ilişkilendirmelerinden hoşlanmıyorum. çünkü bunları yaparken içgüdüleriyle hareket eden feminen taraf bir eksiklik olarak görülüyor. bu sınıflandırma da erkek aklının sınıflandırması olmuyor mu? kadının ince ve kırılgan mizacından yakınan erkeklere belki de duygusal anlamda onları tatmin edenin bir kadın olmadığı olasılığını söylemek istiyorum. ben kadınları çok ama çok seviyorum. dizine başımı koyduğum bir kadının yanında duyduğum duygusal tatmini sevdiğim adamda bulamamak benim suçum değil. aslında kimsenin değil. belki bu sadece potansiyeli olmayan bir insandan verebileceğinden fazlasını beklemek demek. 

şu hayatta henüz boyumun ölçüsünü almadım galiba. yaşım kaç oldu ama ben kendimi hala yirmi yaşında sanıyorum. içimde gürül gürül akan bir sevgi var ama insanları ayrı ayrı olarak değil, toplu olarak sevme eğilimindeyim. insanlık biraz da saç gibi. saç dediğimiz şey -mesela bir kadının uzun saçları- son derece güzel ve estetik olabilirken; o saça ait bir saç telini tek başına banyoda gördüğümüzde, herhangi bir yerde karşımıza bir saç teli çıktığında nasıl da mide bulandırı oluyor. insanlık da aynı saç gibi. 

kanalize edilmemiş sevgi yıkıcı olabiliyor.

bu sabah maalesef yataktan çıkacak gücü kendimde bulamadım. yıllık izin kullanmak zorunda kaldım. battaniye altında geçen saatlerden sonra hep yazmak istediğim ama bir türlü yazamadığım albüm, devendra banhart'ın 2016'da çıkardığı ape in pink marble'ı dinlerken uyuyakalmışım. sonra kendime bir yeşil çay yapıp bunları yazmak istedim. devendra'nın romantizminde yaşadığım şu zaman diliminde gerçeklikten uzaklaşmak istiyorum. ölüm değil ama bu hayat beni bazen korkutuyor. hem sevdiğim birilerinin boynuna atılmamak için kendimi zor tutuyorum hem de gazetede okuduğum insanlardan nefret ediyorum. devendra'yı dinlerken annemi düşünüyorum. annemi çok özledim. anne konseptli albümlere kulak kabartmadan yapamıyorum. devendra'nın yıllar önce çıkan ilk albümü annesiydi. pek naif, pek güzeldi. sufjan stevens'ın geçen yıl çıkan albümü carrie and lowell ise beni çok yaralamıştı. şimdi devendra'yı annesinden ayrı düşünemiyorum. sufjan'ı bundan sonra annesinden ayrı düşünemeyeceğim gibi. iş hayatına atılıp da gerçek dünyayı gördükten sonra psikolojisi bozuk ne çok insan varmış diyorum. benim annem onların yanında çok naif ve çok çocuk kalıyormuş meğer. bu dünya için fazla kırılgan, fazla hassas. o ilaçlar, o tedaviler, ah o hastaneler demek bu yüzdenmiş diyorum. bunca yıldan sonra yeni anlıyorum. bu beni üzüyor. bazen anneme benzemekten korkuyorum. içimdeki romantik insanı görmezden gelirsem, ruh hali daha kararlı bir insan olabilirim gibi geliyor.

ufak tefek notlar: biraz kadınlar, biraz american honey

sait faik'in son kuşlar kitabı rafımda durur. bu kitap üzerine hep yazmak istemişimdir ama üşengeçliğimden mi yoksa yazacaklarımı kafamda bir türlü toparlayamamamdan mı bilmiyorum, yazamamışımdır. birkaç öykü var ki kendimi okul çocuğuymuşum gibi hissetmek istediğimde aklıma geliverir. ama bir tanesi de var ki bugünlerde iç sesim bana hatırlatır durur: haritada bir nokta öyküsü. orada der ki; yazmasaydım deli olacaktım. al benden de o kadar sait faik derim. bu ülkede, bu günlerde defterime bir şeyler karalamazsam hastanelik olacakmışım gibi. beni hiçbir ilaç, hiçbir doktor iyi edemeyecekmiş gibi gelir.

bakarım bir yanda biz uyurken meclisten -belki artık son kez meclis lafını kullanıyoruzdur- referandum kararı çıkmış. bakarım diğer yanda başta amerika olmak üzere pek çok avrupa ülkesinde kadınlar trump'a karşı yürümüş. bunun bir benzerini 2017 yılı türkiyesinde yapmak artık mümkün değil. kadınlar bir araya gelecek de birileri elinde mikrofon, bir siyasi figüre karşı öfkelerini kusacak. hadi canım. hatta şimdi düşününce gezi zamanı bile ne kadar ileriymiş diyorum. o zamanki eylemi şimdi yapamazsın, yaptırmazlar. ona göre tedbir aldılar, polislerini eğittiler, sınırsız haklarla donattılar. ama işte dünyanın bir yerinde kadınlar toplanıyor. yürüyor, şarkılar söylüyor ve ellerinde mikrofonla bağırıyor. 

düşünüyorum, ben artık erkek hikayesi duymak istemiyorum. bazı şeyleri yalnız benim hissettiğimi düşünüp yalnızlığa kapılmamak için diğer kadınların sesini duymaya ihtiyacım var. belki cinsiyetçilik olarak algılanacak ama duygusal olarak sınırlı bir erkek dünyasındansa bir kadına sığınmaya ihtiyacım var. kendimi ne zaman üretken ve verimli hissetsem bunu büyük bir zevkle kısırlaştırmaya çalışan erkekler görüyorum. kendisi üretirken yanındaki kadın geride dursun. kendisi üretirken kadın ona destek olsun ve öncelik kendinde olsun. bunlar bizi hep köreltmedi mi? ben çok sıkıldım. böyle erkeklerden, kendini bir kadının gözünde tanrı olarak görmenin zevkine muhtaç erkeklerden çok sıkıldım. andrea arnold'un american honey filmini izledim ve işte bunlar üzerine düşündüm. benim için mesele filmin kendinden çok; bu filmi çeken kişinin bir kadın olması, benim bu filmde çok şey bulmam oldu. andrea arnold'ı fish tank'ten beri takip ediyordum. o çok güzel bir filmdi ama sanırım andrea arnold'ın benim için özel bir yönetmen olması wuthering heights uyarlamasıyla oldu. o filmden sonra kendisi bende kıymetli bir yer edindi. nerede içime dokunan bir şey görsem altından ismi çıktı. transparent dizisinde üç bölüm yönetti. dizide en ağladığım bölümde adını gördükten sonra bir şekilde onun işlerini tanıyabildiğimi düşündüm. ama bu tekniğinden ya da benim böyle şeylerden anlamamdan ötürü değildi. somut bir şeylere dayandıramadığım, tamamen hissel bir şeylerin izini sürerek onu tanıyabildiğimi gördüm. bu topraklarda nasıl sünni erkek değilsen ikinci plandaysan, dünyada da beyaz erkek değilsen öylesin. andrea arnold da bunu coming of age dedikleri büyüme hikayeleriyle dile getiriyor. kendisini ne zaman düşünsem, göğüslerim ilk çıkmaya başladığında hep kendime iki beden büyük tişörtler giymem ve herkes bana bakıyor sanmam aklıma gelir.  o halime, o dönemime acıyla bakarım. üstelik bu gelişimin ne kadar doğal olduğunu bana anlatan bir annem olmasına ve büyük şehirde yetişmeme rağmen böyle bir dönemden geçmişim. işte bazı şeyler toplumsal, bazı hastalıklı şeyler zihnine sen küçükken işleniyor. bilirim ki şu anda bu ülkede, bir yerlerde göğüsleri yeni çıkan kızlar kambur yürümekte. onlara şefkat gösterip, sırtlarını sıvazlamak isterim ama elimden bir şey gelmez. bazı şeyleri bu erkek dünyası anlamaz. anlamalarını da beklemem. tek istediğim bazen biraz susmaları. her konuda hep diyecek bir şeyleri var. ben artık dinlemek istemiyorum. bütün bu söylediklerime bile okudukları iki kitapla psikanalitik yorumlar getirip, "evet erkek nefreti, evet bilumum travma" açıklamalarıyla entelektüel tatmin yaşayacak o kadar çok adam var ki...

halbuki istediğim, o kadın enerjisinin dünyaya salıverilmesi. kadınların düşüncelerinden, hayallerinden ve arzularından ötürü erkekler tarafından manipülasyona uğratılmama direncini gösterebilmeleri. isteğim daha çok kadın hikayesi duyabilmek, daha çok kadın filmi izleyebilmek.

toni ve tony, ah bir de andy

toni erdmann 

son bir haftayı hasta olarak geçirdim. etraftaki grip salgınından ben de nasibimi almış olmalıyım ki haftanın son iki gününü raporlu, geri kalan günleriyse ayakta ama kafam bulanık olarak sona erdirdim. bu sefer hastalık beni fena vurdu. battaniyenin altında, yataktan hiç çıkmadan ve neredeyse iki koca gün boyunca uyuyarak biraz düzeldim. bu süreçte tek yapabildiğim film izlemek oldu. bir süredir film izlemekten zevk almıyordum. uzun zamandır da film izlemiyordum. bu sebeple ilk tercihim 2016'da oldukça sözü edilen alman filmi  toni erdmann oldu.

yönetmenliğini maren ade'nin yaptığı toni erdmann; bir babanın, hayatındaki önceliği işi olan kızıyla iletişim kurabilmek için yarattığı ikinci kişiliğini anlatıyor. baba oldukça şakacı, mizahi yönü kuvvetli ve onun bu mizah anlayışı insanlar tarafından garipsenebiliyor. film o kadar güzel ki bittiğinde sadece bu sene değil, genel anlamda izlediğim en iyi filmlerden biri olarak hatırlayacağım diye düşündüm. yaratılan çift kişilikli baba karakterine sevgiyle yaklaşmamak benim için imkansız. bir alman filminin bende bu denli sıcak hisler uyandırmasına şaşırdım. insanın bir filmi izleyip beğendiği çok olur ancak pek az karakteri çok sever. alter egolu bu baba benim pek sevdiğim bir karakter oldu. film boyunca biraz hüzünlendim, bolca kahkaha attım. zaman geçip de bu filmi düşündüğümde yüzümde bir tebessüm oluşacak.

andy kaufman

film ve yönetmeniyle ilgili  internette araştırma yaparken, yönetmenin toni erdmann karakterini yaratırken amerikalı komedyen andy kaufman'dan ilham aldığını okudum. andy kaufmann ismini duyduğum ancak hakkında en ufak bir şey bilmediğim biriydi. hatta belki charlie kaufman ile karıştırıyor bile olabilirdim. andy kaufman deyince gözümün önüne bir yüz de gelmiyordu. bu sebepten merak ettim ve kendisini araştırmaya başladım. hastalıktan ötürü vaktim boldu -neredeyse iyi ki hasta oldum diyeceğim- oturdum, youtube'dan 70'li yıllardan kalma andy kaufman videoları seyrettim. andy kaufmann'ın mizah anlayışını dadaizm ile tanımladıklarını öğrendim. yani mantıksızlık, absürdlük, anlamsızlık ve her şey ile dalga geçme üzerine kurulu. dadaizm nedir diye oturup da hiçbir şey okumamıştım. okuyunca gördüm ki dadaizm 1.dünya savaşı esnasındaki o bunalımlı havanın sonucu olarak doğmuş. ben de günlerdir andy kaufman'a niçin bu kadar kapıldım diyordum. sanırım sebebi buymuş. ben de içinde bulunduğumuz bu atmosferden çok sıkıldım. ruh sağlığımın günden güne kötüye gittiğinin farkındayım ve kendime çıkış noktaları arıyorum. andy kaufman'daki bu mantıksızlık, saçmalık, onu hangi kalıba koyacağımı bilememek beni ona çeken şey oldu. günlerdir bir tek onu izliyorum. bulabildiğim her şeyi manyak gibi izlerken, dün de jim carry'nin andy kaufman'ı canladırdığı milos forman filmi man on the moon'u izledim. jim carrey'nin birebir andy kaufman olduğu film sonrası, kaufman'a olan ilgim daha da arttı. bu filmin çekimleri sırasında jim carrey yönetmen milos forman'ı çok kızdırmış çünkü çekimlerin haricinde de sette sürekli andy kaufman ya da andy'nin alter egosu olan ikincil karakteri tony clifton olarak dolaşıyormuş. "ben jim carrey'i on dakikadan fazla tanımadım" diyor yönetmen. bu noktada andy kaufman'ın tony clifton karakterinden de bahsetmek gerekir. bir taverna şarkıcısı tipinde, parlak ceketi, kötü sesi, asabi halleri ile hiç sevilmeyen bir karakter tony. andy hiçbir zaman tony'yi canlandıran kişi olduğunu kabul etmemiş. hatta insanları şaşırtmak amacıyla kendisi andy olarak sahnedeyken, arkadaşı bob zmuda tony clifton kılığında defalarca sahneyi basmış. tony karakterini bob zmuda ile dönüşümlü oynamışlar. hatta andy kaufman'ın genç yaşta vefatının ardından toni clifton karakteri yaşamış; çünkü kendisi öyle istemiş. bu durum ölenin andy olduğu ama tony'nin yaşadığı  olarak algılanmış.

toni clifton

andy kaufman hep zamanının ötesinde biri olarak niteleniyor. mizah anlayışı o zamanlar yanlış anlaşılmış. seveni kadar sevmeyeni de çokmuş. hatta sevmeyeni daha fazla olmuş. gösterisine gelen insanlara great gatsby okuması ve insanların salonu terk etmesi, ülke çapında sadece kadınlarla güreştiği saçma güreş müsabakaları düzenlemesi, kamera önü kavgaları, sataşmaları hep tepki toplamış. insanların algılayamadığı ise bütün bunların birer kurmaca olduğuymuş. andy herkesle kafa bulurken, amerika halkı onu ciddiye almış. kendini hep "bu bir şakaydı" diye açıklamak durumunda kalmış. insanları sürekli kandırdığı için de ölümünün bile yalan olduğu düşünülmüş. bir süre sonra ortaya çıkacak ve aslında ölmedim diyecek demişler. ölümünün yirminci yılı olan 2004 yılında kaufman hayranları kaufman'ın da katılacağını düşündükleri bir parti organize etmişler çünkü birçok insan onun bir köşede inzivaya çekildiğini düşünüyormuş. kaufman'ın aslında yaşadığı gibi haberler yıllar boyunca ara ara haber olmuş.

toni erdmann ile başlamıştım ancak lafı andy kaufman ile bağladım: andy ve onun ikinci kişiliği tony clifton. toni erdman'ın ismi, tony clifton'a bir gönderme. tıpkı peruğu gibi. toni erdmann filmine bir de teşekkür borçluyum ki beni andy ile tanıştırdı. beş sene önce olsa muhtemelen andy'ı sevmezdim, ilgi çekici bulmazdım. ancak şimdi içinde bulunduğumuz şartlar itibariyle her şey bana o kadar saçma, ülke o kadar kötü bir film gibi geliyor ki andy'yi izlerken anlam buluyorum. kendisi "ben komik biri değilim, komik olmaya çalışmıyorum"  demiş her seferinde. zaten ben de andy kaufman'ı izlerken pek gülmedim. sadece insanlarla kafa bulmasına bayıldım. kendisine tarihin gördüğü ilk troll diyorlar. andy kendini ciddiye almadığını ifade etmiş. yalnızca hayatı sevdiğini ve her anı değerli gördüğünü belirtmiş. bu laflar tony erdmann filmine de ilham vermiş olmalı ki o filmde de benzer bir ton yakalanmış. 

sonuç olarak ben iki toni'yi de sevdim. ama hepsinden daha öte andy'i öğrendiğim için memnunum. henüz otuz beş yaşındayken, hayatında hiç sigara içmediği halde akciğer kanseri sebebiyle bu dünyadan göçüp gitmesi, andy kaufman'ın giderayak bile insanları trollediğini göstermez mi?

aşağıda rem'in andy için yaptığı, filme de ismini veren man on the moon şarkısının canlı bir performans videosu var.

umutlu değilim ama umutsuzluğu yendim*

moon dance- phoebe wahl (2014)**

karın yağması ne kadar güzel oldu. tam da ihtiyacım olan şey buydu, sessizlik. her yer karla kaplanmışken, yollarda pek araba görmezken ve korna sesi işitmezken ne kadar huzurlu olabildiğimi hissettim. bir nevi doğanın insanı alt etmesi, insanın doğa karşısında çaresizliği. keşke doğa bizi ezip geçse. bu ülke sebebiyle içimde birikmiş öfkenin, umutsuzluğun ve üzüntünün hıncını benim adıma insanlardan doğa çıkarsa. sanki hava böyleyken bir süreliğine hayat duruyor. o zaman yeni bir kötü haber de almayız belki diye umutlanıyorum. ah hep böyle olsa, her şey durağanlaşsa ve karın altında yaşasak.

karın yağmasına artık eskisinden farklı bir şekilde yaklaşıyorum. kar ıssızlık atmosferi yaratıyor ve hayatın yavaşlamasına sebebiyet veriyor. şu anda ihtiyacımız olan bu. benim ihtiyacım olan bu, aksi takdirde aklımı kaçıracakmışım gibi geliyor. hayalini kurduğum tek şey, beynimi kafamdan çekip çıkarmak ve buz gibi bir suyun içine koymak. sanki o zaman rahatlayacağım. beynimi koyduğum anda soğuk suyun bir kısmının buharlaştığını göreceğim, fos diye bir ses çıkacak. beynimi öyle ısınmış, yorulmuş ve bitap hissediyorum.

sanırım bir ay oldu, uyku düzenim bozuldu. uyuyamıyorum. birçok şey gibi uykumun da elimden alındığını hissediyorum. toplamda üç kere rüyamda bomba patladığını gördüm. bir tanesinde bir savaşın ortasındaydım. bunu bir iki arkadaşıma anlattığımda onların da rüyalarında benzer şeyler gördüklerini öğrendim. toplu bir depresyon halindeyiz. sokakta yüzü gülen tek bir insan yok. bu kadar mutsuz bir insan topluluğunu daha önce görmedim. ama ben bu zamanlarda ufak şeylerin kıymetini bilmenin, mutlu anların hakkını vermenin ve sevdiklerine bağlanmanın önemini daha iyi anladım. bunca şeye rağmen karamsar olup, bir köşede oturup, ağlayıp, hayattan elimi eteğimi çekmeyeceğim. şu ülkede en büyük başkaldırı hayattan zevk alabilmek. bu yaşımda öğrendiğim ve şu hayatta emin olduğum üç-beş şeyden biri bu: bu ülkede hayattan zevk alabilecek şeyler yapmak radikal bir iş. devrimsel bir iş ve asıl direniş. bu artık ne olursa; müzik dinlemek mi, başladığın işi bitirmek mi, içki içmek mi, sevgilinle sevişmek mi, bir şeyler üretmek mi, hayal kurmak mı, kendini eğitmek, başkalarının -çocukların- eğitimine katkı sağlamak mı, her neyse... geleceğe dair umut verecek ve içinde bulunduğun an süresince seni mutlu edecek her şey bir direniş. ben karamsar olmak istemiyorum. yanımda karamsar, surat asan, olumsuz düşünceleri ile geçirebileceği hepi topu iki-üç saati harcayan insanlarla da birlikte olmak istemiyorum. ben şimdi anlıyorum; ankara'ya gittiğimde arkadaşlarımla buluştuğumuz o iki-üç saatin nasıl şölen havasında geçmesi gerektiğini, böyle geçebilmesi için de elimden geleni yapmam gerektiğini. yılda en fazla bir-iki defa görebildiğim yurt dışında yaşayan arkadaşlarımla buluştuğumuz o birkaç saatin ömrüm için çok kıymetli olduğunu. beni hayata bağlayan bu ilişkileri pekiştirmenin, birbirimizin hayatını yakalamanın ve sevildiğimi hissettiğim o anların bütün bir hayat deneyimimde hatırlayacağım kıymetli anlar olduğunu şimdi anlıyorum. her şeye rağmen o anlara hak ettiği özeni gösterip, o anların hakkını vermeliyim. 

her zaman böyle olumlu düşünemiyorum. ruh halim bir sinüs eğrisi gibi seyrediyor son zamanlarda. duyduğum her haberde kalbimden tüm vücuduma bir ateş topu yayılıyor. geçen akşam izmir'deki patlamayı işten eve gelirken öğrendim. şakır şakır yağmur yağıyordu. sinirim bozuldu ve sokakta ağlamaya başladım. bu da son zamanlarda artan bir durum: ağlamak. bir yandan yürüyor, bir yandan şakaklarıma giren tuhaf sızıyı hissediyordum. sonra eve geldim ve kendime çorba yaptım. sıcak çorba ve sakin müzikte huzur bulmaya çalıştım. olabileceklerden korkan biriydim. tek düşündüğüm sevdiğim insanlardı. annemin dizinin dibinde olmak, amcamla sohbet etmek istedim. halamla kaz dağlarında ot toplamak, eniştem ve bastonuyla minnoş minnoş yürüyüş yapmak istedim. dostlarımla koca bir masanın etrafında buluşmak ve sağlığımıza kadeh kaldırmak istedim.


*  :ferit edgü'nün bir sözü

**: phoebe wahl çok sevdiğim ve birkaç senedir takip ettiğim amerikalı bir illüstratör. tarzını taklit etmeye çalışıyorum. öğrenmenin bir yolu da taklit.